Rząd Tadeusza Mazowieckiego 1989 — pierwszy niekomunistyczny premier bloku wschodniego

Zdanie, które Tadeusz Mazowiecki wypowiedział wkrótce po objęciu urzędu — o „grubej kresce" oddzielającej nową Polskę od przeszłości — stało się jednym z najczęściej cytowanych i najczęściej dyskutowanych sformułowań tamtego okresu.

Droga do nominacji

Po wyborach 4 czerwca 1989 roku skład polityczny Sejmu i Senatu otworzył możliwość, której nikt wcześniej nie planował na tak wczesnym etapie. Dotychczasowi koalicjanci PZPR — Zjednoczone Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Demokratyczne — zaczęli sygnalizować gotowość do współpracy z Komitetem Obywatelskim „Solidarność" zamiast dalszej lojalności wobec dotychczasowej większości.

19 lipca 1989 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało na urząd prezydenta generała Wojciecha Jaruzelskiego, ale już miesiąc później okazało się, że nie zdoła on utworzyć rządu opartego na dotychczasowej koalicji. 17 sierpnia 1989 roku ZSL i SD zadeklarowały gotowość wejścia w koalicję z Solidarnością, co dawało nowej większości sejmowej zdolność do samodzielnego powołania rządu.

24 sierpnia 1989 roku Sejm powołał na urząd premiera Tadeusza Mazowieckiego — publicystę katolickiego, działacza opozycji demokratycznej, doradcę Solidarności podczas strajku sierpniowego 1980 roku w Stoczni Gdańskiej.

Skład rządu

Rząd Mazowieckiego zaprzysiężono 12 września 1989 roku. Gabinet miał charakter koalicyjny — łączył ministrów rekomendowanych przez Solidarność z częścią dotychczasowej nomenklatury, w tym z PZPR, która zachowała kontrolę nad resortami siłowymi (obrony i spraw wewnętrznych) w ramach kompromisu politycznego tamtego okresu.

Kluczową postacią gospodarczą gabinetu został Leszek Balcerowicz, wicepremier i minister finansów, autor programu reform znanego jako plan Balcerowicza.

Plan Balcerowicza — reforma, która zmieniła gospodarkę

Program wprowadzony od 1 stycznia 1990 roku zakładał gwałtowne przejście od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej:

• uwolnienie cen większości towarów i usług,
• wymienialność złotego i jego dewaluację do poziomu rynkowego,
• zaostrzenie polityki pieniężnej w celu opanowania hiperinflacji,
• ograniczenie subsydiów dla przedsiębiorstw państwowych,
• liberalizację handlu zagranicznego.

Reforma, nazywana w publicystyce „terapią szokową", przyniosła szybkie okiełznanie hiperinflacji (sięgającej pod koniec 1989 roku kilkuset procent rocznie), ale kosztem gwałtownego wzrostu bezrobocia i spadku produkcji przemysłowej w pierwszych latach transformacji — zjawisk, które do dziś są przedmiotem sporu ekonomistów co do bilansu korzyści i kosztów tej ścieżki reform.

„Gruba kreska" — zdanie i jego interpretacje

W przemówieniu sejmowym z 24 sierpnia 1989 roku Mazowiecki użył sformułowania o „grubej linii" oddzielającej nowy rząd od odpowiedzialności za przeszłość PRL, mówiąc o rozliczeniu z przeszłością w kontekście budowania państwa prawa, nie zemsty politycznej.

Zdanie to weszło do języka publicznego w spopularyzowanej wersji „gruba kreska", często cytowanej — czasem w oderwaniu od pierwotnego kontekstu — jako symbol niedostatecznego rozliczenia funkcjonariuszy dawnego aparatu władzy z okresu PRL. Spór o interpretację tego sformułowania towarzyszy polskiej debacie publicznej od ponad trzech dekad.

Zmiana nazwy państwa

29 grudnia 1989 roku Sejm uchwalił nowelizację konstytucji zmieniającą nazwę państwa z Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej na Rzeczpospolitą Polską, przywracającą też historyczne godło z koroną na orle. Symbolicznie zamykało to formalny rozdział systemu jednopartyjnego, choć realny proces transformacji trwał jeszcze przez kolejne lata.

Koniec kadencji

Rząd Mazowieckiego funkcjonował do grudnia 1990 roku, kiedy premier przegrał rywalizację o urząd prezydenta w pierwszych powszechnych wyborach prezydenckich III RP z Lechem Wałęsą. Mazowiecki podał się do dymisji, a jego następcą został Jan Krzysztof Bielecki.

Chronologia skrócona

Więcej o gospodarczym tle tamtych decyzji piszemy w tekście o kryzysie gospodarczym schyłku PRL.