Miesiąc wcześniej podpisano Porozumienia Sierpniowe, które dopuszczały istnienie niezależnych związków zawodowych. Formalna rejestracja okazała się osobną, trudną batalią.
Od porozumienia do wniosku sądowego
Po podpisaniu Porozumień Sierpniowych 31 sierpnia 1980 roku komitety założycielskie z całej Polski zaczęły przygotowywać dokumenty rejestracyjne dla nowego związku. 17 września 1980 roku delegaci z 35 Międzyzakładowych Komitetów Założycielskich powołali w Gdańsku ogólnopolską strukturę, przyjmując nazwę Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność".
24 września 1980 roku złożono w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie wniosek o rejestrację związku wraz ze statutem przyjętym przez delegatów.
Spór o statut
Sąd Wojewódzki, rozpatrując wniosek, wprowadził do statutu z urzędu poprawki nieuzgodnione ze związkiem — najistotniejszą był zapis o kierowniczej roli PZPR w państwie oraz uznanie sojuszy międzynarodowych PRL za element ustrojowy, którego związek nie może kwestionować. Poprawki te sąd wpisał do statutu bez zgody wnioskodawców, powołując się na zgodność z obowiązującą konstytucją PRL.
Strona związkowa uznała to za naruszenie zasady niezależności organizacyjnej, która była fundamentem porozumień sierpniowych, i odmówiła zaakceptowania zmienionego dokumentu. Spór trwał kilka tygodni, budząc obawy o ponowną eskalację napięcia społecznego — pojawiały się zapowiedzi strajku ostrzegawczego, gdyby sąd nie wycofał się ze spornych zapisów.
Rozstrzygnięcie: Sąd Najwyższy i porozumienie
Sprawa trafiła do Sądu Najwyższego, który 10 listopada 1980 roku wydał postanowienie umożliwiające rejestrację związku ze statutem w wersji zgodnej z wolą delegatów — sporne zapisy o roli PZPR i sojuszach międzynarodowych PRL przeniesiono do aneksu dołączonego do statutu, a nie do jego treści głównej, co było rozwiązaniem kompromisowym akceptowalnym dla obu stron.
Tego samego dnia, 10 listopada 1980 roku, NSZZ Solidarność zostało formalnie zarejestrowane.
Skala członkostwa — zjawisko bez precedensu
W ciągu kilku miesięcy od rejestracji Solidarność stała się organizacją masową na skalę nieznaną wcześniej w historii ruchu związkowego tej części Europy. Szacunki historyków mówią o liczbie członków sięgającej 9-10 milionów osób w szczytowym okresie 1981 roku — przy ówczesnej populacji Polski wynoszącej około 35,7 miliona, oznaczało to przynależność związkową obejmującą znaczącą część dorosłej, pracującej ludności kraju.
Struktura organizacyjna związku
| Poziom | Opis |
|---|---|
| Komisje zakładowe | podstawowe struktury w poszczególnych przedsiębiorstwach |
| Zarządy regionów | koordynacja na poziomie województw i większych aglomeracji |
| Krajowa Komisja Porozumiewawcza | ogólnopolskie kierownictwo związku |
| I Krajowy Zjazd Delegatów | najwyższa władza związku, obradujący we wrześniu-październiku 1981 w Gdańsku |
I Krajowy Zjazd Delegatów
We wrześniu i październiku 1981 roku w Gdańsku odbył się I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ Solidarność — pierwszy tego typu zjazd demokratycznie wybranych przedstawicieli związku z całego kraju. Podczas zjazdu przyjęto m.in. program związku oraz wystosowano „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej", wyrażające solidarność z pracownikami innych krajów bloku wschodniego dążącymi do podobnych praw związkowych — dokument, który wywołał ostrą reakcję dyplomatyczną ZSRR i innych państw regionu.
Koniec pierwszego okresu działalności
Okres legalnej działalności NSZZ Solidarność, nazywany w historiografii „karnawałem Solidarności", trwał do wprowadzenia stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku, kiedy działalność związku zawieszono, a rok później — w październiku 1982 roku — formalnie zdelegalizowano. Struktury związku przetrwały ten okres w podziemiu, o czym piszemy w tekście o drugim obiegu wydawniczym, aż do relegalizacji w 1989 roku w ramach porozumień Okrągłego Stołu.